Áp thuế thu nhập 20% khi chuyển nhượng cổ phần chưa niêm yết: Cú hích hay lực cản?

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Thuế thu nhập cá nhân (TNCN), trong đó đề xuất áp thuế 20% trên phần thu nhập từ chuyển nhượng vốn, bao gồm cả cổ phần của doanh nghiệp chưa niêm yết hoặc chưa đăng ký giao dịch. Trường hợp không xác định được giá mua và chi phí liên quan, mức thuế có thể được tính theo tỷ lệ 2% trên giá chuyển nhượng, như Nhadautu đã đề cập.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung đối tượng chịu thuế là cổ phần của công ty không đại chúng, chưa niêm yết hoặc chưa đăng ký giao dịch. Theo cơ quan soạn thảo, các giao dịch này mang tính thỏa thuận, không thường xuyên, có bản chất tương tự chuyển nhượng vốn nên cần áp dụng cách tính thuế tương đồng.

Mức áp thuế 20% đối với chuyển nhượng cổ phần chưa niêm yết có thể tạo cú hích lên sàn. Song ở chiều ngược lại, cũng có thể là lực cản đối với dòng vốn ngoài sàn. Ảnh minh họa: Trọng Hiếu.

Đề xuất này được dư luận quan tâm, bởi hai cách tính khác biệt mang đến nhiều ý kiến trái chiều đối với nhà đầu tư cá nhân, doanh nghiệp. Các chuyên gia cho rằng, đề xuất này có thể tác động đáng kể đối với dòng vốn trên thị trường.

Sự phân hóa dòng tiền và áp lực "lên sàn"

Trao đổi với Tạp chí Nhà đầu tư, chuyên gia Trương Đắc Nguyên cho rằng, việc áp thuế 20% trên thu nhập đối với cổ phần chưa niêm yết chắc chắn sẽ tạo ra sự phân hóa lớn. Ông nhận định, khi chi phí thuế ngoài sàn cao gấp nhiều lần trên sàn, các giao dịch "lướt sóng" trên thị trường phi tập trung (OTC) sẽ mất đi sức hấp dẫn vốn có.

"Dòng tiền cá nhân sẽ có xu hướng thận trọng hơn với khu vực rủi ro ngoài sàn để tập trung vào thị trường chứng khoán niêm yết - nơi nhà đầu tư vừa được hưởng mức thuế thấp (0,1%), vừa tận dụng được tính thanh khoản và sự minh bạch", ông Nguyên chia sẻ.

Theo ông Nguyên, "độ chênh" thuế này được kỳ vọng sẽ trở thành đòn bẩy mạnh mẽ khuyến khích doanh nghiệp thực hiện lộ trình đại chúng hóa.

Đối với những "ông lớn" đang giao dịch mạnh trên OTC như Trường Hải (Thaco), việc đưa cổ phiếu lên niêm yết hoặc đăng ký giao dịch trên UPCoM sẽ trở thành chiến lược tối ưu hóa thuế cốt yếu cho các cổ đông lớn và nhà đầu tư chiến lược. Áp lực thuế 20% có thể là động lực buộc các doanh nghiệp vốn hóa lớn này phải minh bạch hóa, tạo cú hích quan trọng cho sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam.

Đồng quan điểm, chuyên gia Võ Diệp Thành Thoại, Trưởng phòng KHCC, CTCP Chứng khoán DNSE cho rằng sự thay đổi này sẽ không hoàn toàn là "một chiều". Trong ngắn hạn, dòng tiền đầu cơ sẽ rời khỏi OTC, khiến thị trường này chững lại về thanh khoản.

Tuy nhiên, về dài hạn, dòng vốn sẽ được tái phân bổ theo hướng chất lượng hơn. Thị trường OTC sẽ dần chuyển từ "sân chơi lướt sóng" sang nơi dành cho những dòng vốn kiên nhẫn, có chọn lọc và tập trung vào giá trị thực của doanh nghiệp.

Nguy cơ "chảy máu" startup và lực đẩy ra nước ngoài

Dù có lợi thế thúc đẩy niêm yết, nhưng chính sách này lại bộc lộ mặt trái đối với hệ sinh thái khởi nghiệp (startup) và các quỹ đầu tư mạo hiểm. Đặc thù của các quỹ này là mua cổ phần giá thấp ở giai đoạn sớm và thoái vốn với định giá gấp nhiều lần.

Việc áp thuế 20% trên lợi nhuận sẽ xói mòn nghiêm trọng tỷ suất sinh lời thực tế. Điều này có thể làm giảm sức hấp dẫn của thị trường vốn tư nhân Việt Nam, khiến các quỹ đầu tư trở nên khắt khe hơn, định giá doanh nghiệp thấp hơn hoặc ưu tiên rót vốn vào các doanh nghiệp đã có lộ trình niêm yết rõ ràng ngay từ đầu.

Hệ lụy thực tế khác chính là sự dịch chuyển của các startup Việt ra nước ngoài để né thuế. Để giảm thiểu rủi ro và tránh áp lực thuế 20% đối với các giao dịch thâu tóm, sáp nhập (M&A) ngoài sàn, có thể xuất hiện làn sóng các startup Việt Nam lựa chọn cấu trúc lập công ty mẹ (holding company) tại Singapore.

"Với chính sách miễn thuế hoàn toàn (0%) đối với thặng dư vốn, Singapore trở thành "thiên đường" gọi vốn, khiến các giao dịch chuyển nhượng vốn triệu đô sẽ được thực hiện ở cấp độ quốc tế, hoàn toàn nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của Việt Nam.

Về mặt nguyên lý, mức thuế 20% tương đồng với các nước lớn như Trung Quốc, Nhật Bản. Tuy nhiên, so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong khu vực ASEAN, mức 20% của Việt Nam đang bị đánh giá là kém hấp dẫn, tạo ra "lực đẩy" khiến các doanh nghiệp phải tái cấu trúc pháp nhân ra nước ngoài để tồn tại", ông Nguyên phân tích.

Trong khi đó, chuyên gia Võ Diệp Thành Thoại đặt ra lo ngại về khả năng xác định chính xác thu nhập chịu thuế trong bối cảnh thị trường OTC vẫn còn thiếu chuẩn hóa. Việc xác định "giá mua" và "chi phí liên quan" thường gặp nhiều hạn chế do thiếu dữ liệu lịch sử tin cậy và sự không đồng nhất trong chứng từ.

Ông Thoại chỉ ra ba rủi ro lớn, gồm gia tăng tranh chấp thuế, động cơ lách luật và tăng chi phí tuân thủ.

Theo vị chuyên gia này, sự khác biệt trong cách xác định giá vốn giữa người nộp thuế và cơ quan quản lý sẽ dẫn đến khiếu nại kéo dài. Còn khi chi phí thuế tăng cao, thị trường sẽ phát sinh các cấu trúc giao dịch phức tạp để hạ thấp giá trị chuyển nhượng trên giấy tờ hoặc sử dụng các công cụ phái sinh không chính thức.

Cuối cùng, nhà đầu tư và doanh nghiệp phải tốn thêm nhiều nguồn lực cho việc kiểm toán, thẩm định giá và tư vấn thuế, làm giảm hiệu quả chung của thị trường.

"Thuế có thể là lực đẩy, nhưng không thể thay thế cho cải cách về minh bạch và quản trị. Để thực sự thúc đẩy doanh nghiệp lên sàn, cần một gói giải pháp đồng bộ chứ không chỉ dùng thuế làm công cụ duy nhất. Nói cách khác, để thực sự thúc đẩy doanh nghiệp "lên sàn", cần một gói giải pháp đồng bộ, trong đó thuế chỉ là một phần, không phải là yếu tố quyết định", ông Thoại nhận định.

Tương tự, ông Nguyên cũng nhìn nhận, việc xác định "giá mua" và "chi phí liên quan" đối với giao dịch OTC là một thách thức đối với quản lý thuế, dễ làm nảy sinh tình trạng lách luật. Đầu tiên là kê khai khống. Do giao dịch ngoài sàn mang tính thỏa thuận cá nhân và thiếu minh bạch, nhà đầu tư có xu hướng ký các hợp đồng với giá trị thấp hơn thực tế, thậm chí kê khai bán lỗ để trốn thuế.

Tiếp theo là khó khăn định giá, việc truy xuất hồ sơ kế toán sau nhiều năm thường rất phức tạp và tốn kém. Khi cơ quan thuế thực hiện quyền "ấn định giá chuyển nhượng" mà thiếu một bộ quy chuẩn định giá thống nhất cho OTC, các tranh chấp pháp lý là điều khó tránh khỏi.

"Dự thảo đưa ra giải pháp tính thuế ấn định 2% trên giá bán nếu không xác định được giá gốc. Biện pháp này giúp chống thất thu nhưng lại tạo sức ép cực lớn cho một nhóm nhà đầu tư nếu họ bị thất lạc hồ sơ, gây thiệt thòi đặc biệt trong các thương vụ biên lợi nhuận mỏng hoặc thoái vốn lỗ", ông Nguyên nói.

Để giảm thiểu rủi ro chảy máu dòng vốn và bảo vệ các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, chuyên gia Trương Đắc Nguyên gợi ý Việt Nam cần một lộ trình áp dụng phù hợp. Thay vì áp ngay mức 20%, có thể bắt đầu ở mức 10% trong những năm đầu hoặc có chính sách miễn giảm đặc thù cho các lĩnh vực ưu tiên.

Bên cạnh đó, Việt Nam có thể tham khảo mô hình của Singapore như miễn thuế dựa trên điều kiện nắm giữ (ví dụ nắm giữ trên 24 tháng và thoái vốn từ 20% cổ phần). Cách tiếp cận này vừa đảm bảo tính minh bạch, vừa giữ chân được các nhà đầu tư chiến lược gắn bó lâu dài với nền kinh tế.

-LIÊN THƯỢNG