Thiệt hại chồng chất, xuất khẩu tê liệt: Iran đứng trước áp lực phải ‘xuống thang’ đàm phán với Mỹ

Giới lãnh đạo Iran đang mô tả lệnh ngừng bắn hiện tại như một chiến thắng trước sức ép quân sự áp đảo từ Mỹ và Israel. Tuy nhiên, phía sau tuyên bố đó là một thực tế nặng nề hơn: bài toán tái thiết hậu chiến khổng lồ đang buộc Tehran phải cân nhắc nghiêm túc việc đàm phán để được nới lỏng trừng phạt.

Trong 5 tuần xung đột, Mỹ và Israel đã tấn công ít nhất 17.000 mục tiêu trên khắp Iran, từ nhà máy, hạ tầng giao thông như đường sắt, đường bộ, cảng biển, cho tới các cơ quan chính phủ và cơ sở quân sự.

Nền kinh tế tan hoang sau chiến tranh, Iran đứng trước lựa chọn khó

Truyền thông nhà nước Iran ước tính chi phí tái thiết có thể lên tới 270 tỷ USD, dù nhiều chuyên gia cho rằng còn quá sớm để đưa ra con số chính xác khi tác động kinh tế vẫn đang lan rộng.

Điểm đáng lo ngại không chỉ nằm ở quy mô thiệt hại, mà còn ở cách các cuộc tấn công được thiết kế để kéo dài quá trình phục hồi. Không chỉ phá hủy hạ tầng, các đòn không kích còn nhắm vào những ngành sản xuất cốt lõi như thép, vật liệu cần thiết cho tái thiết, và hóa dầu, nguồn thu ngoại tệ quan trọng để tài trợ cho quá trình này.

Những tổn thất này chồng chất lên một nền kinh tế vốn đã suy yếu nghiêm trọng, từng châm ngòi cho làn sóng biểu tình quy mô lớn vào đầu năm. Dù Iran vẫn nắm trong tay lợi thế địa chính trị như kiểm soát eo biển Hormuz và khả năng tấn công các mục tiêu trong khu vực Vùng Vịnh, quy mô thiệt hại hiện tại đang thu hẹp đáng kể dư địa đàm phán của nước này.

Theo bà Burcu Ozcelik, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Royal United Services Institute (Anh), trong nội bộ Iran đang dấy lên lo ngại về một “thảm họa kinh tế” nếu Mỹ không nới lỏng trừng phạt. “Nếu không có triển vọng phục hồi kinh tế, chính quyền sẽ phải đối mặt với áp lực kéo dài cả về cấu trúc lẫn từ xã hội”, bà nhận định.

Vòng đàm phán đầu tiên giữa Mỹ và Iran tại Islamabad đã rơi vào bế tắc, nhưng hai bên được cho là vẫn để ngỏ khả năng thỏa hiệp, đặc biệt quanh vấn đề cốt lõi là làm giàu uranium, và dự kiến sẽ tiếp tục đối thoại trong thời gian tới.

Trong khi đó, thiệt hại bên ngoài Iran dù đáng kể nhưng chưa thể so sánh. Trong thời gian chiến sự, Tehran đã phóng hàng nghìn tên lửa và máy bay không người lái vào các mục tiêu kinh tế trong khu vực, song mức độ tàn phá không toàn diện như những gì xảy ra trong lãnh thổ nước này.

Theo ông Kaveh Ehsani, chuyên gia tại Đại học DePaul (Mỹ), quy mô phá hủy lần này thậm chí có thể vượt cả chiến tranh Iran-Iraq giai đoạn 1980-1988. Khác với cuộc chiến khi đó chủ yếu diễn ra ở vùng biên giới, chiến dịch không kích gần đây đã dội hơn 20.000 đơn vị vũ khí xuống nhiều khu vực đô thị, bao gồm cả Tehran.

Các mục tiêu trọng yếu bị đánh trúng bao gồm 8 tổ hợp hóa dầu lớn, trong đó có Bandar Imam – một trong những trung tâm lớn nhất cả nước. Hai “trụ cột” ngành thép là Mobarakeh Steel tại Isfahan và Khuzestan Steel gần Ahvaz cũng bị hư hại.

Đây đều là những "mạch máu" kinh tế của Iran, với ngành hóa dầu chiếm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu ngoài dầu mỏ, mang về khoảng 18 tỷ USD năm 2023, trong khi thép đóng góp tới 7 tỷ USD mỗi năm.

Theo giới phân tích, các đòn đánh này không mang tính ngẫu nhiên mà tập trung vào những lĩnh vực tạo ra ngoại tệ, nguồn lực then chốt để duy trì nền kinh tế và phân bổ cho các nhu cầu thiết yếu. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng thừa nhận mục tiêu là “phá hủy cỗ máy tài chính” của lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, vốn có ảnh hưởng sâu rộng trong nền kinh tế Iran.

Ở chiều ngược lại, chính quyền Iran đã ban hành lệnh cấm xuất khẩu toàn bộ sản phẩm hóa dầu, nhiều khả năng nhằm đảm bảo nguồn cung trong nước. Tuy nhiên, các biện pháp này khó có thể bù đắp áp lực từ bên ngoài.

Việc Mỹ phong tỏa các cảng biển Iran đang khiến ngân sách quốc gia thêm căng thẳng. Một ước tính cho thấy nước này có thể thiệt hại khoảng 435 triệu USD mỗi ngày, chủ yếu do mất nguồn thu từ xuất khẩu dầu thô và hóa dầu. Nếu không xuất khẩu được, lượng dầu tồn kho có thể đầy trong vòng 2-3 tuần, buộc Iran phải cắt giảm sản lượng. Điều này có thể gây tổn hại lâu dài tới các mỏ dầu và làm suy giảm năng lực khai thác trong tương lai.

Không chỉ năng lượng, nhiều lĩnh vực dân sinh cũng bị ảnh hưởng. Một công ty dược lớn sản xuất thuốc gây mê và thuốc ung thư đã bị tấn công. Trung tâm xử lý khí đốt lớn tại Asaluyeh cũng bị đánh trúng, làm gián đoạn nguồn cung năng lượng.

Trong bối cảnh nền kinh tế đã suy thoái và đồng nội tệ mất giá nhanh, các đòn tấn công vào sản xuất đang khiến thất nghiệp gia tăng, đặc biệt trong tầng lớp lao động. Nhiều người dân cho biết tình trạng thiếu hụt hàng hóa và mất việc làm đã bắt đầu lan rộng.

Ước tính có tới 12 triệu việc làm, gần một nửa lực lượng lao động, đang đối mặt nguy cơ bị cắt giảm hoặc tạm nghỉ. Riêng ngành thép có thể ảnh hưởng tới hơn 5,5 triệu việc làm, trong khi hóa dầu và dược phẩm đe dọa thêm khoảng 1,2 triệu việc làm khác. Làn sóng này có nguy cơ lan sang các lĩnh vực như bán lẻ, tạo hiệu ứng dây chuyền trong toàn nền kinh tế.

Dù vậy, Iran không hoàn toàn thiếu nền tảng để phục hồi. Nước này vẫn sở hữu ngành công nghiệp nội địa tương đối vững, nông nghiệp phát triển và nguồn tài nguyên dầu khí dồi dào. Trong quá khứ, Tehran cũng đã xây dựng năng lực tự chủ nhằm giảm phụ thuộc vào bên ngoài.

Tuy nhiên, những vấn đề tồn tại từ trước như khủng hoảng ngân hàng, quản lý kinh tế yếu kém và các lệnh trừng phạt kéo dài vẫn đang làm trầm trọng thêm tình hình. Việc chính phủ kéo dài tình trạng ngắt internet trong 6 tuần cũng khiến hoạt động kinh doanh đình trệ, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ.

Thách thức lớn nhất có lẽ không nằm ở vật chất, mà ở niềm tin. Theo các chuyên gia, sự bất mãn lan rộng và tâm lý mất niềm tin vào tương lai có thể khiến nhiều người Iran lựa chọn rời bỏ đất nước.

“Điều quan trọng nhất lúc này là yếu tố chính trị”, một nhà kinh tế nhận định. “Người dân đã không còn tin vào những cam kết từ chính phủ”.